Teatralne żydowskie getto – recenzja spektaklu „Aktorzy żydowscy”

Widownia usadowiona została po dwóch stronach sceny, która zajmuje ponad połowę sali teatralnej. Aktorzy, ubrani w eleganckie sukienki i garnitury, witają publiczność wchodzącą na salę. Na scenie, na wprost drzwi wejściowych, umieszczono perkusję – młoda dziewczyna, mająca na soabie luźne ubranie, będzie na żywo aranżować muzykę przez cały czas trwania spektaklu. Ściany sali teatralnej zasłonięte są lśniąco srebrnym materiałem, przypominającym folię. W przestrzeni scenicznej znajduje się stół, w kształcie figury geometrycznej, którego blat pokryty jest piaskiem. Na stole ustawiono talerze oraz szklanki – część publiczności, która zajmie miejsca pierwszego rzędu widowni, tym samym zasiądzie przy stole i przyjmie rolę uczestników żydowskiego obrzędu Paschy, od którego rozpoczyna się akcja przedstawienia.

Aktorzy żydowscy Anny Smolar na podstawie tekstu Michała Buszewicza to spektakl autorefleksyjny, w którym aktorzy, mówiąc kolokwialnie, dostają głos i mogą – wreszcie, jak się zdaje – wypowiedzieć swoje zdanie na temat Teatru Żydowskiego, czyli instytucji, w której pracują. Bohaterowie spektaklu opowiadają, zaczynając niechronologicznie – od 2015 roku – o najważniejszych wydarzeniach mających miejsce w ich dotychczasowym życiu. Czy przedstawione  przez postacie historie są zmyślone, czy też stanowią część prawdziwej biografii aktorów? Monologi/prezentacje bohaterów oscylują pomiędzy tematami poważnymi – śmierć ojca, urodzenie syna z wodogłowiem, wyrzucenie ze szkoły – a szczęśliwymi etapami – dostanie się do zespołu aktorskiego, poznanie partnera. Balansowanie na granicy prawdy a fikcji staje się kluczowym zagadnieniem spektaklu. Publiczność może przyjąć pozycje świadka i śledzić spektakl wierząc w prawdziwość słów wypowiadanych przez aktorów, bądź podążać za akcją przedstawienia przyjmując, że opowiadane w Aktorach żydowskich historie są literackim wymysłem dramaturga. Niezależnie od tego, którą z wymienionych stanowisk przyjmie widz, opowieści w spektaklu układają się w historie o niepowodzeniach zawodowych i osobistych.

Przedstawienie otwiera scena, w której aktorzy odtwarzają obrzęd wieczoru sederowego – pierwszego dnia żydowskiego święta Paschy. Bohaterowie tłumaczą widowni kolejne etapy rytuału: trzykrotne obmycie rąk; zapalenie świeczki zapałkami i rozwianie pierwszego dymu po sali, w której odbywa się uroczystość. Publiczność nie jest tylko świadkiem ceremonii, lecz czynnym uczestnikiem – osoby zajmujący pierwsze rzędy widowni siedzą przy stole i zostają poczęstowani lampką czerwonego wina; po sali teatralnej krąży chałka. Ten gest jest swoistym zaproszeniem widzów do stworzenia wspólnoty na czas trwania przedstawienia. I nie chodzi o wspólnotę żydowską, lecz o społeczność, w kręgu której możemy się nad żydowską obyczajowością zastanowić. Przede wszystkim twórcy spektaklu przedstawiają stereotypowy sposób myślenia o Żydach. W spektaklu przywołane zostają takie kulturowo przyjęte skojarzenia jak; żyd-dusigrosz; żyd-kłamca; żyd-zdradziecki. Wymienione przeze mnie asocjacje nie padają w Aktorach żydowskich wprost – wybrzmiewają i ukazują się publiczności za pomocą historii opowiadanych przez aktorów. Niemalże każda z opowieści spektaklu kończy się puentą, w której odnaleźć można stereotypowe myślenie o narodowości żydowskiej. Wystarczy przytoczyć jedną z historii przedstawionej przez najstarszego aktora w spektaklu – mężczyzna opowiada o tym, jak kasjerka w sklepie po raz kolejny nie wydaje mu jednego grosza, co doprowadza go do wściekłości. Puentą tej historii jest fakt, że w momencie w którym kasjerka oddaje mężczyźnie 5 groszy, aktor zdaje sobie sprawę, że zapomniał zdjąć po próbie jarmułkę. Kobieta ze sklepu zaszufladkowała sobie aktora jako żyda-dusigrosza, żyda-skąpiradło, a mężczyzna nie jest Żydem z pochodzenia, chodź za Żyda po części się uważa. Twórcy dotykają także problemu stereotypowego myślenia o Teatrze Żydowskim, jako miejscu wyrzuconym poza nawias, w środku którego znajdują się „prawdziwe” teatry traktowane „poważnie”. W powszechnym rozumieniu aktor żydowski to aktor prowincjonalny, który mówi w języku jidysz i gra z doklejonymi pejsami. Teatr Żydowski traktuje się z przymrużeniem oka, klasyfikując go jako środek rozrywki dla hermetycznego środowiska. Twórcy  spektaklu próbują zerwać z tym silnie zakorzenionym przekonaniem i za pomocą akcji przedstawienia zadają pytania: czy aktor żydowski nie może zagrać polskiego dramatu? Czy w teatrze żydowskim Tewjego i Gołdę nie mogą grać dwie aktorki?

Punktem odniesienia przy tym stereotypowym myśleniu o teatrze żydowskim jest wyreżyserowany w 2002 roku przez Jana Szurmieja spektakl Tewje Mleczarz czyli Skrzypek na dachu. Twórcy spektaklu zwracają uwagę na odgrywanie tego, niewątpliwie jednego z ważniejszych dramatów kultury żydowskiej, tekstu powielając ciągle te same schematy rozwiązań scenicznych – chociażby wykonanie w trakcie przedstawienia „padubasków”, czyli żydowskich kroków tanecznych. W Aktorach żydowskich dochodzi do buntu przeciw mało odtwórczemu powtarzaniu tych samych scenariuszy teatralnych. Joanna Rzączyńska i Mariola Kuźnik wcielają się w spektaklu w rolę Gołdy oraz Tewjego – zespół przedstawienia próbuje zrobić krok na przód i wyjść spoza teatralnego getta żydowskiego. Pokazują, że Teatr Żydowski nie musi być odosobnionym punktem na teatralnej mapie – spektakle wyreżyserowane w tej instytucji także otwierają się na inna kulturę oraz nowe trendy i rozwiązania sceniczne.

2015_aktorzy_zydowscy_fot.magda_hueckel_19 2015_aktorzy_zydowscy_fot.magda_hueckel_16

http://www.teatr-zydowski.art.pl/spektakl/aktorzy-zydowscy fot. Magda Hueckel
http://www.teatr-zydowski.art.pl/spektakl/aktorzy-zydowscy
fot. Magda Hueckel
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s