Bohater, czyli kto?

Rok 2014 uznany był rokiem Jana Karskiego – kuriera i emisariusza władz Polskiego Państwa Podziemnego, świadka Holokaustu, próbującego poprzez swoje międzynarodowe działania uchronić Żydów od masowej zagłady. Posiadający honorowe obywatelstwo izraelskie, działacz polityczny formułował postulaty w imieniu mordowanej mniejszości m.in. przed ówczesnym prezydentem USA Franklinem Rooseveltem. Uczczenie setnej rocznicy urodzin Karskiego stało się przyczynkiem do podjęcia na nowo dyskusji na temat przemilczanych dotąd kwestii pamięci. Zarówno kwestie współodpowiedzialności za eksterminację żydów oraz więźniów politycznych w obozach koncentracyjnych, jak i sylwetka samego działacza wydają się być często poruszanym problemem na gruncie literatury, filmu czy teatru. Wspomniany przeze mnie jubileusz dodatkowo skłonił twórców do  formułowania pytań o sens i powodzenie misji polskiego emisariusza. Magdalena Łazarkiewicz w swoim telewizyjnym spektaklu Karski zdaje się odkrywać na nowo obszary działalności swojego bohatera – rozpatruje je w kontekście obecnej sytuacji politycznej  (wojna na Ukrainie, obrastające w siłę organizację faszystowskie, głód w państwach Trzeciego Świata). Julię Mark (reżyserka spektaklu Karskiego historia nieprawdziwa zrealizowanego w Teatrze Norwida w Jeleniej Górze) interesuje zupełnie inna kwestia – swój spektakl skupia wokół pytania o  bohaterstwo Karskiego.

Przed rozpoczęciem przedstawienia, we foyer pojawia się jeden z bohaterów w srebrnym kombinezonie i mechanicznym głosem wita widzów, których określa mianem „gości ze świata wiecznej rozpaczy”. Od razu staje się oczywistym fakt, iż tytuł spektaklu nie stanowi wyłącznie chwytliwego sloganu, ale przede wszystkim odnosi się do obranej strategii interpretacyjnej. Widz wrzucony zostaje w świat fantazji, które projektowane w innym wymiarze niekoniecznie odwołują się do prawdziwej historii – narracja spektaklu do samego końca oscylować będzie pomiędzy pojęciem prawdy i fikcji.  Dodatkowo spektakl Karskiego historia nieprawdziwa zaaranżowany został w dość niecodzienny sposób: przedstawienie rozgrywa się w bliskiej obecności widzów, zaś przestrzeń gry stanowić będą kulisy Dużej Sceny. Po zakończeniu pierwszej projekcji, do góry podniesiony zostanie ekran, a oczom widzów ukażą się puste fotele, które przez resztę przedstawienia stanowić będą zarówno tło jak i przestrzeń gry. Ubrana w kosmiczne kombinezony trójka aktorów (Agata Grobel, Bogusław Kudłek, Robert Mania) przypominają postaci wyjęte z filmu science fiction lub (jak później jednoznacznie je skojarzymy) związane ze stylistyką komiksu postaci. Tekst, bardzo silnie przesiąknięty nawiązaniami do popkultury, podany zostanie zarówno w formie monologów, piosenek, jak i sloganów reklamowych.  Przy wypracowanym układzie choreograficznym i utrzymanej w stylistyce kiczu konwencji, obserwować będziemy misję super-człowieka. Tymi zabiegami twórcy starają się odbrązowić sylwetkę Karskiego. Jednak czy użyte w spektaklu popkulturowe klisze zdają egzamin?

O ile sam pomysł swoistego „pójścia pod prąd” wobec znanej powszechnie narracji historycznej wydaje się ciekawy, o tyle proponowana (momentami wręcz narzucana) przez Mark, Bogacza i Bućko konwencja, wydaje się budzić wiele wątpliwości. Nie do końca przekonywujące wydaje się przydanie Karskiemu cech idola mas (jak Humphrey Bogart w przywoływanej Casablance), czy wystylizowanie na bohatera komiksów (jedna ze scen zrealizowana jest poprzez operowanie tworzonymi na chwilę obrazkami i przyporządkowanymi doń chmurkami). Zmieniające się jak w kalejdoskopie humorystyczne sceny wydają się niepotrzebne – nie wnoszą de facto nic nowego, nie weryfikują naszych poglądów, jedynie w naiwny sposób starają się podkopać autorytet do wykreowanego w naszej głowie stereotypu bohatera. Zaczynając od motywu wycieczki śladami słynnego emisariusza (Karski-Express-Holiday), przez występ oficera gestapo, który ubrany w strój a’la drag queen, wspomina tortury Karskiego czy w końcu taniec do piosenki Michaela Jacksona, zaczynają nudzić. Po chwili bowiem użyte w spektaklu strategie stają się przewidywalne. Jedynie momenty, które pozbawione zostały konwencji parodii zdają się na chwilę przykuwać uwagę widzów: przykładem może być scena, w której jeden z aktorów wspomina podróż do obozu koncentracyjnego w ciasnym wagonie.

Niewątpliwie każda próba przypomnienia sylwetki bohatera, który niczym Simone Weil, chciał współodczuwać z ofiarami Holokaustu, wydaje się warta uwagi. Julia Mark i Szymon Bogacz poruszają problem jakim jest usilna chęć gloryfikowania bohaterów wojennych. Próba odciążenia tematu, pozostającego wciąż w sferze swego rodzaju tabu, podobnie jak próba zwrócenia uwagi na możliwość innego niż dotychczas rozmawiania o historii II Wojny Światowej, zasługują na uznanie. Szkoda tylko, że wywołany „do tablicy” wątek rozpatrywania działań Karskiego z dzisiejszej perspektywy, wciąż nie poszerza dyskusji o sensie bohaterstwa.

Reklamy

Co sądzisz o…? – czyli kontrowersje w gronie Młodych Krytyków po spektaklu „Karskiego historia nieprawdziwa”

Jako że po spektaklu nawiązała się żywa dyskusja na temat spektaklu w reżyserii Julii Mark, postanowiliśmy, że podzielimy się nimi z szerszą grupą odbiorców. Zgadzacie się z nami, ze stawianymi przez nas pytaniami, odpowiedziami i opiniami? Piszcie w komentarzach!

Kim jest dla Ciebie Karski i czy ten spektakl zrewidował Twoje myślenie o tej postaci?

Karski jest tylko i wyłącznie przedstawicielem wielu osób, które podczas wojny pokazały swoją odwagę. Historii podobnych do jego było bardzo dużo. Oczywiście, mamy współcześnie skłonność do prywatyzacji historii, to znaczy skupiamy się na jednostkach oraz pojedynczych historiach. Skutkiem ubocznym niestety jest ten spektakl.

Czy konwencja przyjęta w spektaklu Julii Mark zdaje egzamin?

Pytanie to wybrzmiewa w moich uszach od wczoraj. Kłócą się we mnie dwie sprzeczne opinie. Z jednej strony przyjęcie komiksowej narracji o postaci Karskiego to dobre rozwiązanie. Bo czy mamy prawo opowiadać o zagładzie Żydów? Czy znamy słowa, które mogłyby opisać to, co działo się w obozach koncentracyjnych podczas II Wojny Światowej? Jedynym rozwiązaniem wydaje się więc próba przedstawienia historii, ośmielę się nawet użyć słowa „przepracować” historię, za pomocą zabawy – jak pisał Ernst van Alphen. Zresztą w wielu książkach, które są wspomnieniem ocalałych z Holokaustu, czytamy o trudności spisania historii z okresu II Wojny Światowej. Dlatego też ta konwencja zdaje egzamin. Z drugiej strony jest we mnie wiele buntu wobec przedstawionej historii w spektaklu. Karski to reprezentacja osób, które w latach 1939 a 1945 narażały swoje życie, aby przekazać reszcie świata informację na temat eksterminacji Żydów oraz więźniów politycznych, która miała miejsce w Polsce. Karski jest silnie zakorzenionym w pamięci zbiorowej punktem – potrzebujemy jednej osoby, którą będziemy nobilitować, aby poczuć się lepiej. Przy czym, powtarzam, osób, które robiły to co Karski było więcej – niektóre wyczyny były o wiele odważniejsze. Czy opowiadamy o buncie polskiego bloku w obozie w Ravensbrück? Na inne historie nie ma już miejsca w pamięci zbiorowej. Więc może zamiast zastanawiać się czy Karski spełnił swoje zadanie – chociaż w mojej opinii temat ten jest i będzie odwiecznym sporem – należy przedstawić inne figury, które walczyły a głos o nich ucichł? Albo nawet nigdy nie wybrzmiał? Może właśnie dlatego w napisach, które pojawiły się na ekranie po zakończeniu spektaklu, Holokaust został zapisany z małej litery. Jeżeli był to zabieg celowy to chapeau bas.

Czy osoba, która nie znała wcześniej historii Karskiego, dostaje jakiś obraz tej postaci oraz ogląd jego czynu?

Tak. Prowadzona dramaturgia tego spektaklu może dać obraz tego kim był i co robił Karski. Tytuł spektaklu „historia nieprawdziwa” daje klucz do interpretacji. Oczywiście, zastanawiałam się czy wypowiadane przez aktorów zdania są rzeczywiście prawdziwe. Najbardziej przekonująca w tym spektaklu jest formuła wykorzystania pop kultury, która wyzbywa postać Karskiego z hiperboli i patosu. Twórcy w swoim spektaklu obnażają naszą wiedzę i stosunek do historii – pamiętam, że była wojna, ale o co dokładnie chodziło, tego już nie powiem/nie wiem.